Geologia kopalni uranu
w Kowarach
CO KRYJE KARKONOSKA ZIEMIA?
Skarby ukryte w sercu Karkonoszy
Kopalnia uranu Kowary, znana także jako Kopalnia Liczyrzepa, to miejsce o wyjątkowej strukturze geologicznej, będące częścią masywu karkonoskiego, jednego z najbardziej złożonych geologicznie regionów w Polsce. To właśnie specyfika tutejszych skał zadecydowała o odkryciu tu cennych rud uranu i powstaniu potężnego kompleksu sztolni, znanego dziś jako sztolnie Kowary.
Budowa geologiczna kopalni uranu w Kowarach
Geologiczne bogactwo regionu Kowar to fundament istnienia kopalni uranu Liczyrzepa – sztolni Kowary. Właśnie tutaj, pod Karkonoszami, natura ukształtowała unikalną strukturę skał, w których przez miliony lat powstawały złoża rud uranu. Poniżej przedstawiamy najważniejsze typy skał budujących to wyjątkowe miejsce:
fundamenty kopalni uranu w Kowarach
Gnejsy
W rejonie kopalni Liczyrzepa w dzielnicy Podgórze najwięcej jest gnejsów – twardych skał metamorficznych, które powstały głęboko pod ziemią miliony lat temu. To właśnie w ich szczelinach tworzyły się pierwsze żyły rud uranu. Gnejsy są tu pocięte siecią naturalnych spękań, co ułatwiało migrację roztworów bogatych w pierwiastki promieniotwórcze.
serce mineralizacji
Granity karkonoskie
Jednym z kluczowych elementów geologii sztolni Kowary są granity karkonoskie. To kwaśne skały magmowe, które pojawiły się w wyniku dawnej aktywności wulkanicznej. Granity te zawierają liczne pierwiastki towarzyszące uranowi, a ich obecność miała ogromny wpływ na powstanie rud w tym rejonie. Dzięki nim kopalnia uranu Kowary miała strategiczne znaczenie dla Związku Radzieckiego.
żyły pełne minerałów
Pegmatyty i aplity
Wśród granitów występują także pegmatyty i aplity – jasne, drobno- i grubokrystaliczne skały, które są prawdziwą skarbnicą minerałów. To w nich można znaleźć autunit, torbernit, uraninit i inne minerały wtórne uranu. Pegmatyty te to jeden z najciekawszych elementów geologicznych w całym systemie kopalni Kowary.
cisi świadkowie historii
Łupki łyszczykowe
Między gnejsami i granitami często znajdują się łupki łyszczykowe – ciemne, warstwowe skały, które odgrywały rolę „matrycy” dla procesów geologicznych. To właśnie one zachowały ślady przemian cieplnych i ciśnieniowych, które doprowadziły do powstania złóż uranu. Dzięki nim podziemne korytarze w sztolniach Kowary są tak różnorodne i bogate w strukturze.
kolorowe dodatki
Fluoryt, baryt i kwarc
Oprócz głównych skał w kopalni Liczyrzepa można zobaczyć również żyły fluorytu, barytu i kwarcu. To właśnie one nadają barw ścianom sztolni i są dowodem na intensywną aktywność hydrotermalną. Te minerały nie tylko upiększają wnętrza kopalni, ale także świadczą o bogactwie geologicznym całego regionu Kowar.
Jak powstały rudy uranu w Kowarach?
GEOLOGICZNE TŁO POWSTANA ZŁOŹ
Miliony lat formowania się rud uranu
Rudy uranu w rejonie Kopalni Kowary są efektem długotrwałych i złożonych procesów geologicznych, które zachodziły od 300 do 270 milionów lat temu. Kluczowe znaczenie miały procesy hydrotermalne i metasomatyczne, czyli oddziaływanie gorących, zmineralizowanych roztworów wodnych na istniejące już skały. Roztwory te, powstałe w wyniku aktywności magmatycznej, pochodziły m.in. z intruzji granitowej karkonoskiej, która wdarła się w starsze skały metamorficzne.
Woda nasycona pierwiastkami promieniotwórczymi – głównie uranem – pod wpływem wysokich temperatur i ciśnień przemieszczała się przez szczeliny w gnejsach i granitach. Po drodze reagowała z otoczeniem, powodując jego przeobrażenia – zarówno chemiczne (np. wymiana jonów), jak i strukturalne (np. powstawanie porów i kanałów). W takich warunkach zaczynały formować się złoża rud uranu.
Procesy te przebiegały etapami, w odstępach milionów lat. Każda fala roztworów wnosiła nowe porcje minerałów, które osadzały się w sprzyjających warunkach. W rezultacie powstały złożone struktury rudne – żyły, soczewki i gniazda.
Krystalizacja minerałów uranu
Wraz z ochładzaniem się roztworów hydrotermalnych i zmianą warunków chemicznych zaczęły wytrącać się związki uranu, takie jak uraninit, torbernit, autunit czy kofinit. Minerały te formowały się w postaci żył i gniazd rudnych, głównie w strefach kontaktu między granitami a gnejsami i łupkami łyszczykowymi.
Rola granitu karkonoskiego
Zasadnicze znaczenie dla tego procesu miała intruzja granitowa karkonoska. Gorący masyw granitowy dostarczył zarówno ciepło, jak i składniki chemiczne niezbędne do krążenia roztworów. To właśnie w jego otoczeniu powstały najbardziej zasobne żyły hydrotermalne związane z rudami uranu.
Złoża w rejonie kopalni Kowary
Złoża uranu w rejonie Kowar są wyjątkowe pod względem geologicznego zróżnicowania. Ich powstanie zależało od szeregu zmiennych: temperatury, ciśnienia, budowy tektonicznej i składu roztworów. Efektem są unikalne formacje rudne, szczególnie w obszarach takich jak kopalnia uranu Liczyrzepa.
Śladami przeszłości
Geoturystyka i edukacja
Dzięki adaptacji dawnych sztolni na trasę turystyczną, dziś każdy może zobaczyć na własne oczy żyły rudne i unikalne formacje skalne, które przez dziesięciolecia były ukryte pod powierzchnią ziemi. Nasza trasa turystyczna w kopalni Liczyrzepa została zaprojektowana z myślą o popularyzacji wiedzy geologicznej i historii wydobycia uranu w regionie.
Czy wiesz że…
Co mówią naukowcy?
„Kowary to jedno z najważniejszych miejsc występowania rud uranu w Polsce”
dr hab. Jan Środoń
Polska Akademia Nauk – Instytut Nauk Geologicznych
(w 2023 roku znalazł się na liście 2% najbardziej wpływowych naukowców świata opracowanej przez wydawnictwo Elsevier i Uniwersytet Stanforda)
„Roztwory hydrotermalne, przemieszczając się przez spękania w gnejsach i granitach karkonoskich, doprowadziły do formowania się żył rud uranu w rejonie Kowar.”
dr hab. Julian Liniecki
Instytut Medycyny Pracy w Łodzi
„Złoża uranu występują w niemal każdym głównym typie skał w skorupie ziemskiej, a niemal wszystkie procesy magmowe, metamorficzne i osadowe są zdolne do koncentracji lub dyspersji uranu.”
Dr. Robert R. Cochrane
United States Geological Survey
Źródła i literatura
Mineralogia uranu
Manecki A., Mineralogia uranu w Sudetach, Kraków: Wydawnictwa AGH, 1982.
Kompleksowe opracowanie mineralogii złóż uranu w Sudetach Zachodnich, w tym kopalni Podgórze i rejonu Kowar.
Geologia karkonoska
Piwocki A., Geologia regionu karkonoskiego, Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny, 1998.
Dokładny opis budowy geologicznej masywu karkonoskiego, z uwzględnieniem granitów, gnejsów i formacji metamorficznych.
Złoża uranu w Polsce
Środoń J., Złoża uranu w Polsce – geneza, historia, znaczenie, Kraków: Instytut Nauk Geologicznych PAN, 2010.
Publikacja opisuje historię poszukiwań i eksploatacji rud uranu w Polsce w kontekście geopolitycznym i geologicznym.
Dokumentacja URS Podgórze
Materiały archiwalne Zakładu Górniczego “Podgórze”, lata 1952–1989.
Zachowane dokumenty wewnętrzne przedsiębiorstwa, dotyczące budowy, eksploatacji i zabezpieczenia sztolni oraz transportu rudy.
Geoturystyka Sudetów
Bąbel M. (red.), Skarby Ziemi. Przewodnik geologiczny po Sudetach, Wrocław: Wyd. Muzeum Geologicznego, 2015.
Bogato ilustrowany przewodnik po najciekawszych geostanowiskach Sudetów, z rozdziałem poświęconym kopalniom Kowar.
Nie czekaj dłużej!
Zarezerwuj swoją wizytę już dziś!
Odwiedź naszą kopalnię i odkryj sekrety Karkonoszy. Czekamy na Ciebie z niezwykłymi atrakcjami!
