Czym są sztolnie – tajemnicze korytarze kopalni uranu?

Sztolnie to podziemne korytarze drążone poziomo lub lekko nachylone, których celem jest dostęp do złóż surowców naturalnych. W przypadku sztolni w Kowarach ich znaczenie wykracza poza funkcję techniczną — są nośnikami historii, militarnej tajemnicy i dziedzictwa przemysłowego regionu.

Definicja i funkcja sztolni

Sztolnia jest wyrobiskiem górniczym, drążonym najczęściej od powierzchni zbocza górskiego w kierunku złoża. Jej podstawową funkcją może być:

• dostęp do złoża surowców (np. rud uranu),
• odwodnienie głębszych partii kopalni,
• wentylacja wyrobisk górniczych,
• transport urobku na zewnątrz.

W odróżnieniu od szybów, które są pionowe, sztolnie prowadzi się w płaszczyźnie poziomej, często zgodnie z warstwami geologicznymi. W kopalni Kowary pełniły one funkcję strategicznych tuneli umożliwiających nie tylko eksploatację rud, ale także ukryte działania militarno-przemysłowe.

Sztolnie Kowary – historia i znaczenie

Sztolnie w Kowarach to nie tylko element infrastruktury przemysłowej — to także milczący świadkowie czasów zimnej wojny. Po 1947 roku rozpoczęto w nich intensywne wydobycie rud uranu, które trafiły do radzieckiego programu nuklearnego.

„Sztolnie Kowarskie były częścią ogromnej operacji geostrategicznej. Sowieci wiedzieli, że to miejsce ma potencjał atomowy jeszcze przed oficjalnym rozpoczęciem eksploatacji.”
– dr hab. Marek Zieliński, Instytut Historii PAN

Do najstarszych sztolni w rejonie kopalni uranu w Kowarach należała Sztolnia nr 9 wchodząca w skład kopalni Liczyrzepa – obecnie udostępniona turystycznie jako trasa podziemna – funkcjonująca w zachodniej części złoża, wykorzystywana przez ZSRR do wydobycia najbogatszych rud,

Konstrukcja i technologia drążenia

Drążenie sztolni w latach 40. i 50. XX wieku odbywało się przy użyciu metod strzałowych i pneumatycznych młotów udarowych. Podstawowe parametry techniczne sztolni w Kowarach to:

• szerokość: od 1,5 do 3 metrów,
• wysokość: 1,8–2,5 metra,
• długość: niektóre sztolnie mają ponad 2 km długości.

Obudowa najczęściej była drewniana (w postaci stempli i stropnic), później betonowa lub stalowa w zależności od warunków geologicznych.

Sztolnie jako atrakcje turystyczne

Obecnie część dawnych wyrobisk została zaadaptowana do celów turystycznych. Jednym z przykładów jest trasa podziemna w sztolni nr 9, która przyciąga turystów swoją historią, unikalnym mikroklimatem i edukacyjnym przekazem o wydobyciu uranu.

„Zwiedzanie sztolni to nie tylko spacer po kopalni – to podróż w czasie, do epoki zimnej wojny i tajnych operacji.”
– Aleksandra Grodecka, przewodniczka podziemna

W ramach zwiedzania turyści poznają nie tylko historię kopalni uranu w Kowarach, ale również geologię regionu, metody wydobycia oraz losy pracowników, którzy nierzadko nie byli świadomi, co tak naprawdę wydobywają.

Sztolnie w kontekście środowiskowym

Sztolnie odgrywają istotną rolę w lokalnym ekosystemie — w niektórych z nich bytują rzadkie gatunki nietoperzy, a woda wypływająca z dawnych wyrobisk podlega stałemu monitoringowi. Choć działalność wydobywcza zakończono dekady temu, pozostałości po eksploatacji mają wpływ na środowisko do dziś.

Znaczenie historyczne i edukacyjne

Sztolnie stanowią bezcenny materiał do badań dla historyków, geologów i archeologów przemysłowych. Dzięki dobrze zachowanym konstrukcjom, urządzeniom i dokumentacji technicznej możliwe jest odtworzenie historii górnictwa uranowego w regionie Sudetów.

Turystyka i dziedzictwo przemysłowe

Atrakcje Karpacza i okolic coraz częściej obejmują nie tylko przyrodę, ale również elementy dziedzictwa technicznego. Sztolnie w Kowarach są przykładem udanej rewitalizacji przestrzeni postprzemysłowej w kierunku turystyki edukacyjnej. Przyciągają zarówno pasjonatów historii, jak i rodziny z dziećmi.

Jeśli interesuje Cię więcej na temat tego, jak Sowieci wiedzieli, gdzie szukać uranu — koniecznie przeczytaj nasz artykuł o roli niemieckich archiwów geologicznych.

Podsumowanie

Sztolnie to kluczowy element infrastruktury górniczej i jednocześnie fascynujący obiekt dziedzictwa kulturowego. W kontekście kopalni Kowary ich znaczenie wykracza poza technikę — są symbolem epoki, w której nauka i polityka spotkały się pod ziemią. Sztolnie Kowary zapraszają dziś nie tylko badaczy, ale i turystów do odkrywania swoich tajemnic.

Źródła i literatura

• Mróz H., „Kowary – Miasto pod znakiem atomu”, PAN, 2015
• Zieliński M., „Złoża uranu w Sudetach”, Archiwum PAN, 2010
• Atomic Heritage Foundation – Soviet Uranium Mining
• International Atomic Energy Agency – Uranium Resources